Middleware (Ara Katman Yazılım) Nedir?
Middleware, istemci (client) ile uygulama (application) ya da uygulamalar arası iletişimde yer alan, isteklerin (request) işlenmesini, yönlendirilmesini, dönüştürülmesini ve kontrol edilmesini sağlayan ara katman yazılımları kümesidir. Bir ürün değil, bir fonksiyonel katman tanımıdır. Bu katmanda yer alan her yazılım, request–response akışında farklı bir sorumluluk üstlenir.
Temel amacı; iş mantığını, altyapı detaylarından ve çapraz kesen gereksinimlerden (crosscutting concerns) ayrıştırmaktır. Kimlik doğrulama, yetkilendirme, logging, hata yönetimi, rate limiting, cache, veri doğrulama ve monitoring gibi fonksiyonlar ara katman yazılımı olan bu alanda konumlanır. Böylece uygulama kodu daha sade, sürdürülebilir ve ölçeklenebilir hale gelir.
İçindekiler
Request – Application – Response Akışı Nasıl İlerler?
Bir web uygulamasında tipik akış aşağıdaki gibidir:
1) Client → Request
Tarayıcı, mobil uygulama veya başka bir servis HTTP/HTTPS isteği gönderir.
2) Middleware Pipeline
Request, tanımlanan sıraya göre middleware zincirinden (pipeline) geçer. Her middleware:
- Request’i okuyabilir
- Değiştirebilir
- Sonlandırabilir (short-circuit)
- Bir sonraki middleware’e iletebilir
3) Application / Controller / Handler
İş mantığı çalışır, veri tabanı veya dış servislerle iletişim kurulur.
4) Response Phase
Response geri dönerken middleware’ler tekrar devreye girer (ör. response logging, header ekleme, compression).
5) Response → Client
Nihai cevap istemciye iletilir.
Middleware’ler hem request hem de response üzerinde çalışabilen çift yönlü bileşenlerdir.
Nerede Konumlanır?
Mantıksal olarak bu katman:
- Client ile Application arasında
- Web Server (Nginx, IIS, Apache) ile uygulama kodu arasında
- Microservice mimarilerinde servislerin önünde veya arasında yer alır.
Teknik olarak:
- ASP.NET Core: HTTP pipeline içinde
- Node.js (Express / NestJS): Request handler zincirinde
- Java (Spring): Filter / Interceptor / Aspect yapılarında
- API Gateway: Merkezi middleware rolünde
Middleware ve Web API İlişkisi
Web API’ler, ara katman kullanımının en yoğun olduğu alanlardan biridir. Çünkü API’ler:
- Stateless çalışır
- Yüksek trafik alır
- Güvenlik ve performans kritik önemdedir
Ara katman yazılımları sayesinde:
- JWT / OAuth doğrulama
- API rate limiting
- Request & response logging
- Payload validation
- API versioning
- Exception handling tek noktadan ve tutarlı biçimde yönetilir.
Ara Katman Yazılım Nasıl Görünür? (Teknik Perspektif)
Ara katman yazılım genellikle bir fonksiyon, class veya component olarak tanımlanır.
Genel mantık:
- Girdi: Request
- İşlem: Kontrol / Dönüştürme / İzleme
- Çıktı: Response veya next()
Pipeline sırası kritiktir. Yanlış sıralama; güvenlik açıklarına, performans sorunlarına veya hatalı response’lara neden olabilir.
En Yaygın Türleri ve Methodları
1. Authentication / Authorization
- Token doğrulama
- Rol ve yetki kontrolü
2. Logging Middleware
- Request URL, header, body
- Response status, duration
3. Error Handling Middleware
- Try/catch merkezi yönetimi
- Standart hata response formatı
4. Performance & Timeout Middleware
- Request süresi ölçümü
- Timeout enforcement
5. Rate Limiting / Throttling
- IP veya kullanıcı bazlı sınırlandırma
6. Caching Middleware
- Response cache
- Conditional GET (ETag, IfModifiedSince)
Bu Katmanda Monitoring Neden Kritik?
Bu katman, tüm trafiğin geçtiği nokta olduğu için en değerli gözlem katmanıdır.
İzlenmesi Gereken Bileşenler
- Request Metrics
- Request count
- Request size
- HTTP method dağılımı
- Response Metrics
- Status code oranları (2xx / 4xx / 5xx)
- Response size
- Latency / Duration
- Ortalama response süresi
- Percentile (P95, P99)
- Error Metrics
- Exception türleri
- Error rate
- Throughput & Concurrency
- Saniyedeki istek sayısı
- Eş zamanlı request sayısı
- Dependency Metrics
- DB çağrı süreleri
- External API latency
Monitoring Edilmezse Ne Gibi Problemler Ortaya Çıkar?
1. Alarm Körlüğü
Gerçek problemler ile geçici anormallikler ayırt edilemez.
2. Root Cause Analizi Yapılamaz
Sorunun uygulamadan mı, ağdan mı, dış servisten mi kaynaklandığı anlaşılamaz.
3. SLA ve SLO İhlalleri
Gecikmeler ve hata oranları geç fark edilir.
4. Performans Darboğazları
Hangi yazılımın pipeline’ı yavaşlattığı görülemez.
5. Güvenlik Riskleri
Şüpheli trafik, bruteforce denemeleri veya API abuse fark edilmez.
Modern Monitoring Yaklaşımı: Middleware + Observability
Güncel yaklaşımlarda middleware:
- Metrics
- Logs
- Traces
üçlüsünü üreten temel katmandır.
SolarWinds Observability, OpenTelemetry, Prometheus, Grafana gibi platformlar bu seviyede veri toplayarak uçtan uca görünürlük sağlar.
Sonuç
Middleware, modern web ve API mimarilerinin omurgasıdır. Doğru tasarlanmış ve iyi izlenen bir ara katman yazılımları daha güvenli, daha hızlı, daha ölçeklenebilir uygulamalar anlamına gelir. Monitoring ile desteklenmeyen bu katman ise, en kritik kör noktaların oluştuğu alan haline gelir.